De veerkracht van een volk

In IJsland liggen Vlaamse vissers begraven. De stilte van het kerkhof herinnert de bezoeker aan de kracht van de natuur en de onmacht van de IJslandvaarder om haar te beheersen. De bevolking van IJsland heeft leren leven met de brutale overheersing, ruw en onvoorspelbaar, zoals de natuur is. Een bevreemdende aanwezigheid van water en vuur, van kleurloos en kleurrijk, van oranje spuwende vulkanen en grijze uitgebluste kraters. De IJslanders kiezen ervoor om geen rekening te houden met de dreiging, als een overgave aan de hogere macht zonder in te boeten aan de eigen kracht, die van de mens.

Die houding, die keuze om te leven binnen de grenzen van het mogelijke, heeft ervoor gezorgd dat het land dat een paar jaar geleden aan de grond zat, vandaag aankijkt tegen een sterke economische vooruitgang en dalende werkloosheid. Bij mijn bezoek een maand geleden groeide mijn respect met de dag. En al die tijd vroeg ik mij af waarom IJsland bij ons in Vlaanderen, bij uitbreiding in Europa, amper in de media komt bij wijze van voorbeeld van hoe een volk zelf de veerkracht van een land kan bepalen.

Ik sprak ondernemers in IJsland. En de meeste mensen zijn het: ondernemend en ondernemer. Ik ontmoette Frida, een jonge vrouw van negentien. Zij is directeur van een hotel dat is gebouwd op het uitspansel van een vulkaan. Recent breidde ze het hotel uit, van zestien naar zesenvijftig kamers. Toen ik haar vroeg of dit wel verstandig was, uitbreiden op een plek die letterlijk kan uitbarsten, antwoordde ze mij dat IJslanders niet kunnen wachten op de dreiging van de natuur. IJslanders werken aan het nu, elke dag opnieuw. En wat komen moet, zal komen.

Ik sprak met een landbouwer wiens gronden bij de Eyjafjallajökull lagen, de vulkaan die in 2011 uitbarstte en alle luchtverkeer lam legde. Voor de landbouwer leken de zorgen van de luchtvaartsector slechts een detail. Zijn boerderij lag onder de as en de hydrothermische installaties waren niet meer bruikbaar. Hij moest met vrouw, kinderen, kleinkinderen en vee vluchten voor het gevaar van de Eyjafjallajökull. Maar toen de vulkaan tot rust kwam, ging hij terug en begon hij opnieuw. Hij toonde mij een foto van zijn kleindochter die met een hogedrukreiniger de muren van de boerderij schoonmaakte. De vulkaan had zijn velden nog vruchtbaarder gemaakt waardoor hij een immense moestuin kon aanleggen, naast de moestuin zag ik glooiende heuvels vol koolzaad.

In alle ontmoetingen die ik had – en het waren er tientallen – stelde ik vast dat de IJslander zich geen slachtoffer voelt. Niet van de natuur, niet van de gebeurtenissen een aantal jaren voor de uitbarsting van die beroemde vulkaan. U herinnert zich nog de vele nieuwsberichten over de bankencrisis in IJsland. Een problematiek die an sich te vergelijken was met de megalomanie van alle banken ter wereld die van het tastbare geld een virtueel product maakten, en dat vandaag nog steeds doen. Mooie beloften, honger naar winst die, zoals het gaat met virtuele producten, ook slechts virtueel blijkt te zijn. Schrijf, onbestaande. IJsland was een stabiel land met een stabiele munt, tot het vrije-marktbeleid werd geïntroduceerd. De financiële sector groeide sterk, maar het vermogen kwam vooral van andere landen, opgenomen in andere valuta dan de IJslandse Kroon. Gevolg : valutarisico en herfinancieringsrisico.

Sinds 2006 kregen de IJslandse banken steeds meer moeite om buitenlands kapitaal op te halen om de vervallen leningen te herfinancieren. Er werd – alweer met de belofte van hoge rentes – zelfs geld gevonden bij particulieren in Groot-Brittannië en Nederland. Daarvoor werden door Landsbanki kantoren geopend in die landen, onder de inmiddels beruchte naam Icesave.

De financiële problematiek van IJsland verschilde dus niet zoveel van die in andere landen, alleen de manier waarop de IJslanders ermee om gingen was apart, fundamenteler vooral. In de andere landen – ook in België – is het de burger die de bankencrisis terugbetaalt. In IJsland kwam het volk op straat en eiste het dat de schuldigen zouden worden gestraft. Niet alleen de bankiers, maar ook de politici die een dergelijke cultuur hadden toegelaten. Het volk dwong een nieuwe grondwet af, elke IJslander kon in bijeenkomsten of via het internet suggesties doen over de inhoud van die nieuwe grondwet. Het volk weigerde de gevolgen van de financiële crisis te betalen. De IJslanders stemden in een referendum voor een failliet van de banken. Bankiers en politici werden voor de rechter gedaagd, de grondwet werd herschreven zodat een nieuwe financiële crisis ten allen tijden kon worden geweerd, en de bevolking heeft de nodige rechten afgedwongen om de politiek te corrigeren mocht de verleiding voor excessen ontstaan. Vandaag, slechts een paar jaar later, is de werkloosheid in IJsland laag tot onbestaande, groeit de economie en is het begrotingstekort zo goed als weggewerkt.

De kracht van het individu en de optelsom van alle individuen die de kracht van de gemeenschap uitmaakt, dat is het wat ik opmerkte tijdens mijn bezoek aan IJsland. Ik zag geen slachtoffers die met gebogen ruggen de lasten droegen, maar fiere vrouwen, mannen en kinderen die de verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf en hun gemeenschap.

IJsland kan u niet vergelijken met België of met gelijk welk land. De economie van IJsland is wat ze is : die van IJsland met visserij, toerisme, landbouw en een beperkte industrie. Het gaat mij dus niet om het naïef overnemen van een economisch model. Het gaat mij om de eigenzinnige reflectie van een volk dat stil stond bij haar identiteit en talenten, bij eerlijkheid, en bij het vastleggen van de nodige voorwaarden voor een hoopvolle toekomst. Die verantwoordelijkheid heeft IJsland genomen, de mensen hebben dat gedaan. Mannen, vrouwen, kinderen. Gewone mensen. Mensen zoals u en ik.

Sander Gee